Cz. 2 Jak już pisałem w cz. 1. Żydzi, w swej długiej historii występowali przeciw władzy Rzymian tocząc z nimi heroiczne walki. Wszystkie te zrywy, w latach 66-74 n.e.  zakończyły się klęską w konsekwencji przyniosły zburzenie Jerozolimy i Świątyni, wygnanie Żydów z Palestyny, a także likwidację najstarszej i najludniejszej diaspory egipskiej.

ŻYDZI W POLSCE I W ŁODZI cz. 2

Wiktor Wołowiec - Przewodnik Turystyczny 
Fot. z archiwum gminy żydowskiej w Łodzi

Jak już pisałem w cz. 1. Żydzi, w swej długiej historii występowali przeciw władzy Rzymian tocząc z nimi heroiczne walki. Wszystkie te zrywy, w latach 66-74 n.e.  zakończyły się klęską w konsekwencji przyniosły zburzenie Jerozolimy i Świątyni, wygnanie Żydów z Palestyny, a także likwidację najstarszej i najludniejszej diaspory egipskiej.

Wobec braku centrum politycznego jedynym czynnikiem integrującym Żydów, jako narodu, stała się odtąd ich religia – judaizm.  Wspólnoty takie powstawały w różnych rejonach basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, byli to Żydzi tzw. Sefardyjczycy, którzy wytworzyli odrębny język,  ladino , oraz Żydzi Aszkenazyjczycy, którzy zasiedlali tereny Europy zachodniej i wschodniej posługujący się, oprócz hebrajskiego,  językiem  jidysz.

A jak było w Państwie Polskim ?

          Pierwsze, niewielkie, wspólnoty żydowskie istniały w Polsce w XIII wieku, później powiększyły się, przyjmując wypędzonych Żydów z całej Europy, w tym z Niemiec (1346), Węgier (1349–1526 i 1686–1740), Francji (1394), Austrii (1420), Hiszpanii (1492), Portugalii (1497), Kijowa (1886), Moskwy (1891). Król Kazimierz III Wielki jest uznawany za protektora Żydów w Polsce. W 1334 Kazimierz Wielki wyłączył Żydów spod jurysdykcji prawa niemieckiego, od tego czasu gminy żydowskie zaczęły bezpośrednio podlegać sądom królewskim. Po decyzji Kazimierza Wielkiego chroniącej bezpieczeństwo i interesy Żydów, Królestwo Polskie stało się bezpieczną przystanią dla Żydów wypędzanych z innych państw w Europie. Od czasów powstania Królestwa Polskiego, poprzez utworzoną w 1569 roku Rzeczpospolitą Obojga Narodów, aż do okresu klęsk wojennych powstania Chmielnickiego i potopu szwedzkiego, w XVII w. Polska była jednym z najbardziej tolerancyjnych państw Europy i stała się domem dla dużej społeczności żydowskiej. Nazywano (Samuel Adalberg) ówczesną Polskę rajem dla Żydów (łac. paradisus Iudaeorum), a szesnastowieczny rabin krakowski Mojżesz ben Israel Isserles podkreślał, że jeśliby Bóg nie dał Żydom Polski jako schronienia, los Izraela byłby rzeczywiście nie do zniesienia. Jednakże kiedy unia polsko-litewska zaczęła słabnąć z powodu wojen oraz konfliktów religijnych (pomiędzy protestantami a katolicką kontrreformacją i między prawosławiem a unią brzeską), zanikała również tradycja polskiej tolerancji. W konsekwencji od 2. połowy XVII wieku pogorszyła się sytuacja Żydów polskich.

Po III rozbiorze Polski w 1795 roku Żydzi ją zamieszkujący, podobnie jak ludność chrześcijańska, stali się poddanymi państw zaborczych. Warunki życia społeczności żydowskich różniły się w zależności od zaboru. Sytuacja Żydów była jednak szczególnie trudna w Imperium Rosyjskim, w którym wzmagał się antysemityzm, a ludności żydowskiej wyznaczono ograniczoną strefę osiedlenia. W XIX wieku nastąpiły duże zmiany – nasilała się migracja Żydów do dużych miast, gdzie powstawał żydowski proletariat, oraz emigracja poza Europę. Pojawiły się zorganizowane tendencje asymilacji i reformy religijnej judaizmu, w latach 1812 (w Prusach) i 1822 (w Rosji) przyznano Żydom prawa obywatelskie. Powstawały żydowskie ugrupowania polityczne – konserwatywne, socjalistyczne i syjonistyczne, część żydowskiego proletariatu wspierała komunizm. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zamieszkiwały ją ponad 3 miliony Żydów, co stanowiło jedną z największych diaspor na świecie. Poważny problem stanowił umacniający się antysemityzm.

A jak było w Łodzi ?.

    Najstarsze wzmianki o łódzkich Żydach pochodzą z końca XVIII w., a pierwszym znanym z imienia i nazwiska Żydem, który przybył tu w 1775 r., był Joachim Zelkowicz. Niewielka początkowo grupa Żydów mieszkających w Łodzi należała do gminy strykowskiej a od roku 1782 do gminy lutomierskiej. W 1785 r. kroniki miejskie Łodzi odnotowały dwie rodziny żydowskie: Daniela Lajzerowicza, piekarza przybyłego z Łęczycy i Abrama Lewkowicza vel Mendlowicza krawca, którego potomkowie na trwale związali się z naszym miastem.

Dokładna data powstania Gminy Żydowskiej w Łodzi jest trudna do ustalenia, ale pewne jest, że istniała ona już 1.VI. 1806 r., o czym wspomina „ Wykaz ogólnego przychodu i rozchodu Kahału na utrzymanie rabina miasta Łodzi, za czas od 1 czerwca 1806 r. do końca 1818 r.”. Jest to najstarszy, zachowany w Archiwum Państwowym w Łodzi , dokument dotyczący dziejów Gminy Żydowskiej w Łodzi, dlatego datę tę symbolicznie przyjmuje się jako datę powstania gminy łódzkiej .

Pierwszym rabinem łódzkim został Jehuda Arie, syn rabina z Widawy, który przybrał później nazwisko Lewek Salomonowicz, a po nim obowiązki rabina pełnili kolejno:

Pinkus Hilel z Rozprzy ( 1818- 1824 ) i Mendel Wolf Jerozolimski ze Zgierza. W 1832 r. rabinem został Chaskiel Naumberg ( Nomberg), po nim zaś Mojżesz Lipszyc. Najwybitniejszym rabinem łódzkim był Eliasz Chaim Majzel ( 1821- 1912 ), który pełnił swoją funkcję w latach 1874- 1912, a więc blisko 40 lat. Po nim stanowisko to objął Lejb Trajtsman, a następnie Lejb Mincberg- do 1939 r.

W 1809 r. powstała pierwsza drewniana synagoga na rogu Starego Rynku i ul. Dworskiej ( obecnie Wolborskiej 8 ) oraz został sporządzony imienny spis wszystkich Żydów łódzkich. Łódź zamieszkiwały wówczas 24 rodziny żydowskie, a starszymi kahalnymi byli: Mojżesz Fajtłowicz i Pinkus Zajdler. Rok później, w wyniku wyborów ( 12 XI 1810 ) zarządzonych przez władze powiatu zgierskiego, do którego należała Łódź, starszymi kahalnymi zostali: Pinkus Zonenberg i Mendel Orbach. Na nich też spoczął obowiązek organizacji życia kahału, bo tak wówczas nazywały się gminy żydowskie i utworzenie cmentarza żydowskiego, gdyż dotąd zmarłych chowano na cmentarzu w Lutomiersku.

10 IV 1811 r. wykupiono od małżeństwa Lipińskich plac za miastem, przy późniejszej ul. Wesołej i tam założono pierwszy cmentarz. Niemal równocześnie z założeniem cmentarza , bo 11 V 1811 r. powstało Bractwo Pogrzebowe- Chewra Kadisza, którego zadaniem było chowanie zmarłych zgodnie z rytuałem religijnym i zarządzanie sprawami cmentarza. Później dokupowano sukcesywnie przyległe tereny, aż w końcu cmentarz otoczono drewnianym płotem. Cmentarz ten pełnił swoją rolę aż do roku 1892, kiedy to założono nowy cmentarz przy obecnej ul. Brackiej.

    U progu rozwoju Łodzi przemysłowej Żydzi napotykali liczne utrudnienia ze strony władz carskich, zarówno co do zamieszkania, jak i prowadzenia działalności gospodarczej. Dotyczyło to zresztą nie tylko Łodzi, ale i innych miast Królestwa Polskiego. W 1821 r. dotychczasowe kahały, będące samorządami społeczności żydowskiej o dużym stopniu samodzielności, zastąpiono tzw. Dozorami Bożniczymi, które zostały poddane kontroli władz rosyjskich. Od 7 V 1822 r. ówczesne władze państwowe utworzyły w miastach rządowych rewiry mieszkaniowe dla Żydów, poza którymi mogli osiedlać się tylko nieliczni i tylko po spełnieniu określonych warunków, jak np. posiadanie kapitału w wysokości 20 tys. rubli, umiejętności czytania i pisania po polsku, francusku lub niemiecku, posyłanie dzieci powyżej siódmego roku życia do szkół publicznych oraz niewyróżnianie się ubiorem spośród chrześcijan. 

    W Łodzi- jak stanowił dekret namiestnika Królestwa Polskiego z dnia 27 IX 1825 r., Żydzi mogli zamieszkiwać tylko po południowej stronie ulicy Dworskiej, Starego Rynku i ulicy Podrzecznej. Nie wolno im było osiedlać się Miasto, osada Łódka itd., gdzie place otrzymywali nowo przybyli osadnicy, mający tworzyć przemysł łódzki.

    Znaczny przyrost łódzkiej ludności żydowskiej spowodował, że przeznaczony dla niej rewir stał się za ciasny. W 1841 r. w 19 parterowych, drewnianych i 5 murowanych jednopiętrowych domach mieszkało 1359 osób. Podejmowane próby mające na celu poszerzenie rewiru nie dawały pozytywnego rezultat. Żydzi otrzymali jedynie od władz carskich ustną obietnicę poszerzenia terenu, wobec czego zajęli pod zabudowę północną stronę ulicy Dworskiej i Podrzecznej, cały Stary Rynek, ul. Drewnowską i Stodolnianą

( dzisiejsza wschodnia nitka ulicy Zachodniej między Ogrodową a Lutomierską ). Ten fakt władze carskie zalegalizowały dopiero po 20 latach, ale w tym czasie liczba Żydów zamieszkujących Łódź wynosiła już 4982 osoby i były to rodziny osiadłe na stałe w Łodzi, gdyż od 1843 r. władze carskie zabraniały imigracji Żydów.

          Ważną datą dla społeczności żydowskiej był dzień 5 VI 1862 r., kiedy to decyzją naczelnika rządu, hrabiego Aleksandra Wielopolskiego, zniesione zostały rewiry żydowskie. Tym samym Żydzi łódzcy mogli już bez przeszkód osiedlać się w dowolnej części miasta, nabywać nieruchomości oraz pełnić różnorakie funkcje publiczne. Na początku lat 60 dziewiętnastego wieku w Radzie Miejskiej zasiadali m.in. Adolf Likiernik oraz Izydor Kempiński . Został też zniesiony obowiązek płacenia przez Żydów specjalnych podatków. Łódź zaczęła wkraczać w okres rozwoju wielkoprzemysłowego.

          Od początku rozwoju Łodzi przemysłowej Żydzi czynnie uczestniczyli w życiu gospodarczym miasta, zajmując się początkowo rzemiosłem i handlem, za następnie zakładając fabryki. Dużą część łódzkiego proletariatu stanowili robotnicy żydowscy. Ważną rolę odegrali pierwsi kupcy żydowscy: Lajzer Berger, Dawid Lande czy Samuel Jechezkiel Saltzman. Wśród pionierów przemysłu znajdujemy nazwiska Samuela Czamańskiego, Abrahama Prussaka, Adolfa Likiernika i Salomona Barcińskiego.

          1 I 1851 r. zniesiono barierę celną pomiędzy Królestwem Polskim a Cesarstwem Rosji, przyczyniło się do otwarcia nowych rynków zbytu, znaczącego rozwoju przemysłu i handlu, a w rezultacie do powstania wielu fortun. Czołowe miejsce wśród największych przedsiębiorstw produkcyjnych przemysłu tekstylnego, nie tylko w Królestwie Polskim, ale i w Cesarstwie Rosyjskim, zajmowały firmy: Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, Markusa Silbersteina, Szai Rosenblatta, Markusa Kohna, Jakuba Hirszberga i Mksa Wilczyńskiego, Adama Ossera, Henryka Hirszberga, i Edwarda Birnbauma oraz Borysa Wachsa, które pod koniec XIX wieku były przekształcane w spółki akcyjne, początkowo o charakterze rodzinnym, a później kapitałowym. W latach 1869-1913 r. liczba żydowskich zakładów włókienniczych zwiększyła się z 39 do 201, a produkcja w tym czasie wzrosła 90 razy. W tym okresie przedsiębiorcy żydowscy posiadali ponad 80% zakładów transportowych i spedycyjnych oraz około 75% firm handlowych zajmujących się sprzedażą łódzkich tkanin w kraju i za granicą. W ich posiadaniu znajdowało się też ponad 60% sklepów i magazynów z wyrobami tekstylnymi.

          Wielkie zakłady włókiennicze będące własnością Żydów zatrudniały przede wszystkim robotników polskich i niemieckich. Ci ostatni pełnili głównie funkcję majstrów. Robotnicy żydowscy pracowali, aż do końca dwudziestolecia międzywojennego, w małych zakładach przemysłowych, w rzemiośle i w handlu. Żaden duży zakład przemysłowy nie wytrzymałby bowiem konkurencji, gdyby jego robotnicy świętowali przez dwa dni w tygodniu- żydowski szabat i chrześcijańską niedzielę. Niektórzy religijni Żydzi zatrudniali jedynie swoich współbraci.

          Żydzi odegrali też ogromną rolę w tworzeniu i funkcjonowaniu w Łodzi instytucji finansowych, dzięki którym mógł rozwijać się handel, przemysł i budownictwo. Do najbardziej znanych należały banki: Maksymiliana Goldfedera, Icchaka Ajzyka Grosslajta i Wilhelma Landaua. Często zakładano je wspólnie z przemysłowcami niemieckimi, np. Bank Handlowy ( 1872 ) czy Bank Kupiecki ( 1897 ). Do 1914 r. w Łodzi działało 37 instytucji kredytowo- finansowych. W dwudziestu dwóch Żydzi mieli swoje udziały, zaś jedenaście należało wyłącznie do Żydów.

          Dla wielu przybyłych Żydów, Łódź była „ziemią obiecaną”. Miasto przyjmowało ich życzliwie, stało się dla nich domem rodzinnym, takim samym jak dla Polaków czy Niemców. Tu mieszkali, wychowywali i kształcili swoje dzieci, budowali domy i synagogi, trwale wpisywali się w historię miasta. Żyli według zasad wyznawanej religii, świętowali szabat i inne święta oraz stanowili znaczną część wielonarodowościowej Łodzi ( w 1939 r. stanowili ponad 30% jej mieszkańców ), która powstała i rozwijała się dzięki owym przybyszom. Wspólnie wspierali działania na rzecz swojego miasta, jakim była dla nich Łódź, ofiarowując nieraz znaczne kwoty na cele dobroczynne czy budowę gmachów użyteczności publicznej, a także kościołów innych wyznań, jak to czynił Izrael K. Poznański, który wspomagał finansowo budowę cerkwi prawosławnej . Oczywiście miało to też podłoże polityczne, gdyż wówczas religią państwową było prawosławie.       

          Trwałym elementem krajobrazu żydowskiej Łodzi stały się synagogi. W latach

 1859- 1861, przy ówczesnej ul. Dworskiej 20 wzniesiono nową, murowaną synagogę, zwaną później Alter Szul, ponieważ stara wskutek upływu czasu nie nadawała się już do                      użytkowania. Jej budowa przeciągnęła się aż do 1870 r., ale dekoracja wnętrza i elewacji nie została zakończona . Po kilku latach postanowiono ją przebudować według projektu Adolfa Zeligsona, a ostatecznie ukończenie jej budowy wraz z wystrojem nastąpiło w

1900 r. Jej elewację zdobiły barwne pasy, reliefowe dekoracje, zaś fasadę zwieńczyły tablice dekalogu. Z uwagi na swój wystrój była nazywana też „mauretańską” i stanowiła prawdziwą ozdobę Starego Miasta.

          Drugą, pod względem ważności, była synagoga „postępowa” zwana też „niemiecką” usytuowana w centrum miasta, u zbiegu ulic Spacerowej ( al. Kościuszki ) i Zielonej. Dynamiczny rozwój Łodzi przemysłowej powodował przyrost ludności żydowskiej, a jednocześnie wytworzenie się wśród niej zamożnej burżuazji i inteligencji. Tę część Żydów określano mianem „postępowych” albo „reformowanych”. Zrywali oni z tradycyjnymi zwyczajami, sposobem ubierania się, odrzucali język jidysz, używając polskiego albo niemieckiego. Dla nich właśnie powstała ta synagoga. Projekt gmachu wykonał niemiecki architekt Adolf Wolf, działający w Stuttgarcie i Norymberdze i specjalizujący się w projektowaniu tego typu budynków. W 1881 r. ruszyła, trwająca 6 lat budowa. Nowy obiekt wieńczyło siedem kopuł pokrytych złotymi pasami. Wnętrze otrzymało bogaty wystrój z barwnymi polichromiami i mozaikami. Nowa synagoga stała się jedną z najbardziej efektownych budowli miasta.

          Kolejną synagogą była tzw. synagoga „litwaków” to jest Żydów pochodzących z terenów Litwy, Białorusi i Rosji, którzy wskutek prześladowań i pogromów carskich opuścili swoje rodzinne strony i przybyli do Łodzi jako „ziemi obiecanej” . Ponieważ różnili się od łódzkich Żydów zwyczajami i mową, w latach 1900- 1904 wystawili własną synagogę, przy ul. Wólczańskiej 6, według projektu znanego łódzkiego architekta, Gustawa Landau- Gutentegera.

          Duże znaczenie miała też synagoga wybudowana w latach 1875- 1878 przez Daniela Dobranieckiego i Dawida Pussaka przy ul. Zachodniej 56 ( obecnie Zachodnia 70 ) zwana Wilker Szul i przebudowana w 1903 r. według projektu  Gustawa Landau- Gutentegera.

Niezależnie od tego w Łodzi działało około 80 prywatnych domów modlitw zwolenników cadyka z Góry Kalwarii i około 40, zwolenników cadyka z Aleksandrowa Łódzkiego, w których modlono się na co dzień. Przy domach tych działały także jesziwy, z których najbardziej znaną była jesziwa przy ul. Zielonej 30, prowadzona przez cadyka Bacalela Jara z Aleksandrowa.

          Prywatną synagogą była też, wybudowana w początkach XX wieku przy ul. Południowej 28 (obecnie Rewolucji 1905 r. ) synagoga Wolfa Reichera, jedyna która zachowała się do dzisiaj i gdzie nadal modlą się łódzcy Żydzi. Tylko ona ocalała z wojennej pożogi, ponieważ pozostałe zostały spalone w listopadzie 1939 r. przez Niemców a później rozebrane do fundamentów. Drugim miejscem, gdzie odbywają dzisiaj modlitwy, jest niewielka synagoga, właściwie dwa pomieszczenia przystosowane do tych funkcji, w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej przy ul. Pomorskiej 18.

          W Łodzi działało wiele instytucji i towarzystw zajmujących się pomaganiem i wspieraniem biednych, a także rozwijaniem szkolnictwa, do którego przywiązywano szczególną wagę. Instytucje te były wspomagane finansowo przez żydowskich kupców i przemysłowców. Założycielem pierwszego w Łodzi przedszkola dla dzieci żydowskich był znany poeta żydowski, Icchak Kanenelson, natomiast jego ojciec Benjamin był właścicielem szkoły.

          Właścicielem prywatnych szkół byli też m.in.: Lajb Szakin, Eugenia Jaszuńska, Maria Hochstein i Józef Ab. Działała również prywatna szkoła Izraela Mantinbanda, znana z wysokiego poziomu kursów buchalteryjnych.

          Wielką rolę w krzewieniu wiedzy technicznej wśród młodzieży żydowskiej miało Towarzystwo Szerzenia Oświaty i Wiedzy Technicznej „Talmud Tora”, którego szkoła przy ul. Pomorskiej 46/48 została ufundowana przez znanego przemysłowca Zygmunta Jarocińskiego Jej późniejsi absolwenci tworzyli przemysł włókienniczy w Izraelu.

          Koniec XIX wieku przyniósł rozluźnienie cenzury carskiej, co sprzyjało powstawaniu instytucji o charakterze społeczno- kulturalnym. Pierwszą łódzką księgarnię założył Jankiel Gutsztadt już w połowie XIX wieku, ale musiało upłynąć trochę czasu, aby jego potomkowie mogli prowadzić działalność wydawniczo- drukarską. Rozwój technik drukarskich i litografii spowodował, że następował szybki rozwój działalności wydawniczej oraz wzrastała liczba księgarń. Według badań prowadzonych przez J. Strzałkowskiego, w okresie do 1914 r. udział Żydów w tej dziedzinie wynosił aż 80%.

          Zniesienie w 1905 r. na terenie  Królestwa Polskiego cenzury prewencyjnej zaowocowało pojawienie się nowych tytułów prasowych, w tym również prasy żydowskiej w języku jidysz, hebrajskim i polskim. Najdłużej, bo niemal przez cały okres międzywojenny, ukazywał się dziennik „Najer Fołksbłat”, będący kontynuacją „Najer Fołksbłat”, będący kontynuacją „Łodzier Fołksbłat”, oraz   „Łodzier Togbłat”, który ukazywał się w Łodzi prawie przez 18 lat. Należy wymienić też wydawane w języku polskim gazety codzienne „Republika”  oraz „Głos Poranny”, których właścicielami byli  Żydzi. Żydowscy dziennikarze w Łodzi stanowili około 50% ogółu pracujących w tym zawodzie i zrzeszeni byli w Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich. Ogółem do 1939 r. ukazywało się w Łodzi ok. 100 tytułów prasowych, które można by nazwać żydowskimi z racji języka, w jakim się ukazywały, bądź ich właścicieli. Często były to efemerydy, ale na ich miejsce natychmiast pojawiały się nowe tytuły.   

          Rozwijała się także literatura w języku jidysz, hebrajskim i polskim. Wymienić należy choćby Jakuba Kaczkę, autora kilku powieści w języku jidysz, Wilhelma Falleka, Zygmunta Bromberg- Bytkowskiego czy Felicję Marię Przedborską.

          W Łodzi rozpoczęło swoją działalność pierwsze w Polsce awangardowe, jak na owe czasy, ugrupowanie artystyczno- literackie Jung Idysz, działające w latach 1918- 1921. Zostało ono utworzone przez malarzy, grafików, literatów i muzyków. Współzałożycielem, autorem nazwy i przywódcą ideologicznym grupy wszechstronny artysta, poeta, plastyk i twórca teatralny Mojżesz Broderson. Głównym celem, jaki postawiło sobie Jung Idysz, było utworzenie narodowej sztuki żydowskiej. Podstawę jej stanowił ekspresjonizm żydowski, inspirowany hagadą , kabałą, sztuką ludową, a nawet motywami chrześcijańskimi. Najbardziej znanym członkiem grupy Jung Idysz był mieszkający w Łodzi Icchak Kacenelson- poeta, dramaturg, tłumacz i pedagog, tworzący w językach jidysz i hebrajskim. Jung Idysz wydawało również gazetę o tej samej nazwie, w której zamieszczano między innymi poezję i prozę Icchaka Kacenelsona, Chaima Lejba Żytnickiego, ilustrowane przez Jankiela Adlera, Icchaka Braunera, Marka Szwarca, Henocha Barczyńskiego. Do Jung Idysz należał pisarz i dziennikarz Jecheskiel Mosze Neuman oraz kompozytor i publicysta Henoch ( Henryk ) Kon.

          Rozwijał się teatr. Za jego twórcę uważa się o Abrahama Golfadena, który ze swoim zespołem odwiedził Łódź dwukrotnie- w 1885 i 1886 r. Wynajął wówczas teatr Thalia. W latach 80. XIX w. w Łodzi gościli inni dyrektorzy teatrów: Jakub Adler ( 1880 i 1881), Józef Wajnsztok  (1883) i Abraham Izaak Tancman. Wynajmowali oni na swe przedstawienia teatr Victoria. Rozwój teatru żydowskiego został zahamowany przez obowiązujący w latach 1883- 1903 zakaz przedstawień  w języku jidysz. Podwaliny dla stałego teatru żydowskiego stworzył Icchok Zandberg, który wynajął w roku 1905 największy wówczas w Łodzi Teatr Wielki, przy ul. Konstantynowskiej 14, liczący 1200 miejsc. Najbarwniejszą postacią żydowskiego środowiska teatralnego był Mojżesz Broderson. W roku 1923 utworzył Żydowskie Studium Teatralne, z którego wyłonił się w 1927 r. Łódzki Żydowski Rewiowo- Kameralny Teatr „Ararat”. Najbardziej znanym i działającym do dziś w Nowym Jorku było powstanie w Łodzi w 1899 r. Towarzystwo Muzyczno- Literackie „Hazomir’.

          Ludność żydowska Łodzi brała aktywny udział w życiu politycznym miasta. Działały liczne partie polityczne, z których wymienić należy: ortodoksyjno- religijną partię Aguda, ugrupowanie o nazwie „Bezpartyjni Religijni Żydzi”, religijną partię syjonistyczną „Mizrachi”, Organizację syjonistyczną „Histadrut”, „Hitachduch”, „Poalej Syjon Prawicę”,  „Poalej Syjon Lewicę” i „Bund”.

          W Łodzi działały też liczne stowarzyszenia sportowe. W okresie zaborów i dwudziestolecia międzywojennego działało w Łodzi 27 stowarzyszeń i związków sportowych, jak Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno- Sportowe „Bar- Kochba, Żydowskie Stowarzyszenie  Gimnastyczno- Sportowe „Hakoah” czy Żydowski Klub Sportowy „Makabi”.

          W 1939 r. ludność żydowska w Łodzi liczyła ponad 233 tys. Mieszkańców na ogólną liczbę 665 231 (wg stanu na dzień 1 I 1938) i była drugim skupiskiem żydowskim po Warszawie. Szacuje się, że w początkowym okresie wojny Łódź opuściło ok 75 000 Żydów. Niektórzy uczynili to z własnej woli, uciekając głównie na wschód, innych deportowano do Generalnej Guberni w wyniku zarządzonej przez Niemców akcji mającej na celu

 „odżydzenie” miasta. Część z nich powróciła po zakończeniu działań wojennych, cześć pozostała poza granicami III Rzeszy, nieliczni przedostali się dalej na wschód na tereny Związku Radzieckiego i tam, o ile udało im się przeżyć, dotrwali do końca wojny.

          Niemcy zajęli Łódź 8 IX 1939 r., ale dopiero 9 IX 1939 r. wskutek nacisku łódzkich Niemców miasto zostało włączone do III Rzeszy. 1I 1940 r. otrzymało prawa samorządu niemieckiego. W dniu 11 IV 1940 r. przemianowano Łódź na Litzmannstadt. Dla mieszkańców, a szczególnie Żydów, nastały ciężkie czasy. Rozpoczęły się prześladowania i grabieże majątku. Pozbawiono ich wszelkich praw. Wkrótce władze niemieckie wprowadziły przymus oznakowania każdego Żyda powyżej 10 roku życia żółtą gwiazdą noszoną na przedniej i  tylnej części ubrania.

          Na terenie Bałut, najbiedniejszej dzielnicy Łodzi, gdzie mieściło się największe skupisko ludności żydowskiej, utworzono getto, które zostało zamknięte w nocy z 30 IV na 1 V 1941 r. Według urzędowych danych z 12 VI 1940 r. w getcie łódzkim znalazło się 160 320 Żydów, w tym 153 849 mieszkańców Łodzi i 6471 osób, które znalazły się w Łodzi wskutek imigracji. Później wsiedlono do getta około 20 000 Żydów z krajów Europy Zachodniej (Niemiec, Luksemburga, Austrii i Czech) oraz niespełna 20 000 osób z okolicznych miasteczek, takich jak Łask, Zduńska Wola, Włocławek, Ozorków, Widawa, Łęczyca, gdzie były likwidowane miejscowe getta.

          8 XII 1941 r. uruchomiony został, położony niedaleko Koła, obóz zagłady w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof am Ner), do którego pierwszy transport z Łodzi wysłano 16 I 1942 r. W pierwszej fazie, do września 1942 r., wymordowano tam ponad 70 tys. Ludzi, w tym wielu starców i dzieci, a getto łódzkie przekształcono w gigantyczny obóz pracy. Ciężkie warunki panujące w getcie, głód i choroby spowodowały śmierć około 45 tys. Osób, które zostały pochowane na cmentarzu żydowskim przy ul. Brackiej w indywidualnych grobach, zgodnie z rytuałem religijnym, w większości na pustym dotąd obszarze, zwanym obecnie Polem Gettowym, zajmującym około 10 hektarów. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w sierpniu 1944 r. Wcześniej, bo wiosną tego roku ponad 7 000 Żydów wywieziono do uruchomionego ponownie obozu w Chełmnie, a później pozostałych, około 68 tys., do obozu Auschwitz- Birkenau ( Oświęcim- Brzezinka ). Na terenie getta pozostała grupa ok. 870 Żydów, której zadaniem było uporządkowanie i zabezpieczenie dla potrzeb Rzeszy pozostałości dobytku, jaki po sobie pozostawili mieszkańcy getta. Na   nich  czekały wykopane przez nich samych doły przy murze cmentarnym. Tam mieli być straceni po wykonaniu zadania. Jednak zdecydowana większość tej grupy przeżyła, ukrywając się w różnych „bunkrach” i zakamarkach, gdzie doczekała wyzwolenia Łodzi w dniu 19 I 1945 r. Szacuje się, że okres Zagłady przeżyło ogółem w różnych miejscach ok. 10 000 Żydów łódzkich.

          Po wojnie do Łodzi przyjechało ok. 40 000 Żydów. Byli to dawni łodzianie jak również mieszkańcy innych miast, ponieważ w Łodzi zaczęła działać  przeniesiona z Lublina Centralna Żydowska Komisja Historyczna i tutaj odbywała się rejestracja ocalonych. Powoli odradzało się życie żydowskie.

          10 IV 1945 r. ukazała się w Łodzi pierwsza żydowska gazeta „Dos Noje Lebn”, a w 1946 r. odrodził się żydowski teatr oraz powstałą szkoła żydowska im. I.L. Pereca. Życie religijne koncentrowało się przy Żydowskiej Kongregacji Wyznaniowej. Znaczna część przybyłych do Łodzi, chciała nadal pozostać w Polsce, aby osiedlić się w tym mieście i rozpocząć nowe życie.

          Pogrom kielecki w 1946 r. uświadomił im jednak, że Polska to dla nich nie tylko miejsce grobów bliskich, ale również znany im z okresu międzywojennego antysemityzm. Tak z Łodzi jak i z całej Polski Żydzi rozpoczęli, początkowo nielegalną, emigrację do Palestyny, a później za zgodą władz największa ich fala wyjechała w latach 1956- 1957. Szacuje się, że na początku lat 60. XX wieku w Łodzi zamieszkiwało jeszcze 2 do 3 tysięcy Żydów, którzy w 1968 r. w wyniku antysemickiej nagonki opuścili nasze miasto i znaleźli się poza Polską. Obecnie Gmina Żydowska w Łodzi liczy około 300 osób.

Informację przygotował,  Przewodnik Turystyczny Wiktor Wołowiec