Teatr stanowi jedną z najstarszych form grupowej rozrywki w dziejach ludzkości.
A jak teatr funkcjonował w Łodzi?
Tych teatrów już nie ma... przeczytaj o nich - warto!

ŁÓDZKIE TEATRY W XIX I POCZĄTKACH XX WIEKU

Magdalena Pawlak

Teatr stanowi jedną z najstarszych form grupowej rozrywki w dziejach ludzkości. W kręgu kultury śródziemnomorskiej i europejskiej pierwsze odnotowane wzmianki publicznego odgrywania przedstawień pochodzą z drugiego tysiąclecia p.n.e. i dotyczą egipskich dramatów rytualnych o charakterze religijnym. W Europie teatr zaczął rozwijać się ok. VII-VI w. p.n.e. w Grecji[1], skąd jego zróżnicowane i w pełni wykształcone formy przejęli Rzymianie, a następnie zaadaptowało je chrześcijaństwo[2]. Na ziemiach polskich teatr pojawił się w XII- XIII w., początkowo w formie inscenizacji o treści religijnej, prezentowanych w języku łacińskim. Przedstawienia o charakterze świeckim (spektakle dworskie) pojawiły się dopiero w XIV w., a sztuki w rodzimym języku można było podziwiać od następnego stulecia[3].

Łódzkie tradycje teatralne nie sięgają jednak czasów tak odległych, chociaż miejscowość prawa miejskie uzyskała w 1423 r. Pierwszym udokumentowanym spektaklem na łódzkiej scenie był występ grupy Ignacego Marzantowicza w 1844 r., który odbył się w wynajętej drewnianej szopie usytuowanej u zbiegu ulicy Zgierskiej i pl. Kościelnego, należącej do znajdującego się tam zajazdu[4]. Zapewne podobne występy miały miejsce także wcześniej, jednakże nie zachowały się na ten temat żadne bliższe informacje. W następnych latach do Łodzi kilkakrotnie przybywały grupy aktorskie m. In. Feliksa Pietrzykowskiego (1845 r.), Wincentego Raszewskiego (1848 r.). Ich przedstawienia odbywały się m.in. w tzw. Domu Zabaw przy fabryce Ludwika Geyera (ul. Piotrkowska 280) oraz w drewnianym budynku na tyłach zajazdu „Paradyz” przy ul. Piotrkowskiej 175. Jednakże przez dłuższy czas Łódź nie była miejscem atrakcyjnym dla artystów. Dlatego też znaczna rola w rozwoju łódzkiej sceny przypadła rodzimemu środowisku.

Jednym z prekursorów łódzkiego teatru był cukiernik Fryderyk Sellin, inicjator pierwszego w Łodzi teatru amatorskiego działającego przy ul. Piotrkowskiej 91 w l. 50 XIX w.[5] W 1865 r. zakupił on posesję przy ul. Konstantynowskiej 14, na której urządził cukiernię i restaurację. Wkrótce w znajdującym się na tyłach parceli drewnianym budynku ujeżdżalni wojskowej urządził pierwszy łódzki teatr, zwany od jego nazwiska Teatrem Sellina lub Teatrem „Arkadia” od nazwy tamtejszej restauracji. W 1881 r. po kolejnej przebudowie gmach przemianowany został na Theatre-Variete, ze względu na prezentowany w nim lekki repertuar skierowany głównie do widzów niemieckojęzycznych[6]. Ponadto, aby przyciągnąć większą ilość widzów, na początku lat 70. XIX w. Fryderyk Sellin na swojej posesji urządził Teatr Letni, funkcjonujący w sezonie wakacyjnym[7].

W 1898 r. w miejscu Teatru Letniego wzniesiono, według projektu Adolfa Zeligsona, murowany budynek Teatru „Apollo”. Neorenesansowy gmach, z widownią na 800 miejsc, został wyposażony w innowacyjne jak na ówczesne czasy rozwiązania tj. podnoszone połacie sufitu oraz duże okna w ścianach widowni otwierane w czasie przedstawień w okresie letnim, mające byś nawiązaniem do poprzedniego budynku..

W 1901 r. w miejscu Arkadii, w głębi posesji, wzniesiono według projektu Adolfa Zeligsona gmach Taeatru „Wielkiego”. Budynek zyskał, charakterystyczny dla gmachów użyteczności publicznej tamtego okresu, dekor neorenesansowy. Oś główna fasady została zaakcentowana wysuniętym tarasem wspartym na kolumnach oraz zwieńczona trójkątnym frontonem.

Trójkondygnacyjna widownia mogła pomieścić 1250 widzów (o 200 osób więcej niż warszawski Teatr Wielki). Budynek został wyposażony w centralne ogrzewanie, maszynownię wyposażoną w silniki elektryczne na potrzebę obsługi obrotowej sceny oraz elektryczne oświetlenie pochodzące z własnej prądnicy.

W dniu 28 września 1901 r. miała miejsce inauguracja, podczas której wystawiono Zaczarowane Koło Lucjana Rydla. W uroczystym otwarciu gmachu udział wzięli Henryk Sienkiewicz i Henryk Siemiradzki, którzy przybyli do Łodzi wraz z grupą innych zaproszonych gości specjalnym pociągiem z Warszawy. Staranne przygotowania poprzedzające uroczystość nie uchroniły organizatorów od „wpadki”, gdyż przedstawienie uległo godzinnemu opóźnieniu, ze względu na awarię agregatu prądotwórczego[8].

Mimo pomyślnego początku i zaangażowania właściciela, przedsięwzięcie z czasem okazało się nierentowne. Po pierwszej fali entuzjazmu nowa atrakcja spowszedniała, prowadząc do znacznego obniżenia frekwencji wśród widzów. Zespoły polskie nadal chętniej gościły w Teatrze „Victoria”, natomiast niemieckie w „Thalii”, w rezultacie w budynku dość często na scenie występowały grupy żydowskie prezentujące sztuki zarówno w języku jidysz, jak również niemieckim i polskim, stąd określany był również jako teatr żydowski. Z powodu znacznych strat finansowych Sellin został zmuszony w 1912 r. do sprzedaży całej posesji, wraz z dwoma teatrami za kwotę 206 tys. rubli[9].

W maju 1913 r. patronat nad Teatrem Popularnym, funkcjonującym od 1910 r. w budynku Teatru Apollo, objęło miejscowe Towarzystwo Dobroczynności, które poprzez relatywnie niskie ceny biletów oraz darmowy program i szatnię dążyło do upowszechnienia teatru w warstwach mniej zamorzonych i wykształconych łodzian, głównie robotników[10].  

W kresie I wojny światowej w budynku Teatru Wielkiego urządzono niemiecki szpital wojskowy. Po zakończeniu działań militarnych gmach nie został zagospodarowany. Doszczętnie spłonął 20 października 1920 r.

Teatr „Victoria”

Dużą konkurencję dla teatrów Sellina stanowił Teatr „Victoria”, utworzony z inicjatywy Józefa Texla, dyrektora polskiego zespołu teatralnego. Do udziału w tym przedsięwzięciu skłonił Wilhelma Kerna, właściciela wybudowanego w 1876 r. hotelu „Victoria”. Rok później w podwórzu hotelowym wzniesiony został jednopiętrowy budynek o oszczędnym detalu architektonicznym, którego symetryczną fasadę zdobioną piętrowym portykiem wieńczył trójkątny fronton akcentujący jej główną oś. Został on wyposażony w widownię dla 600 widzów, z lożami na pierwszym piętrze. Uwagę gości zwracała również malowana kurtyna z wizerunkami Stanisława Moniuszki, Juliusza Słowackiego, Johana Wolfganga Goethego i Wolfganga Amadeusza Mozarta.

W 1888 r., dzięki staraniom felietonisty „Dziennika Łódzkiego” Łucjana Kościeleckiego Teatr „Victoria” stał się siedziba stałego zespołu aktorów, na których czele stali m.in. dyrektorzy Michał Wołowski (w latach 1895-1900) i Aleksander Zelwerowicz (w latach 1908-1909)[11]. Stąd niekiedy teatr ten określany był również mianem „polskiego”, dla odróżnienia od „niemieckiego” (Thalii) i „żydowskiego” (Sellina)[12].

W nocy z 6 na 7 maja 1909 r. w budynku wybuchł pożar, w wyniku którego spłonęła większość rekwizytów i garderoba, nie ubezpieczone ze względu na oszczędność środków. Mimo trudnej sytuacji, pozbawiony siedziby zespół teatralny rozpoczął zakończone sukcesem starania o pozyskanie własnego gmachu. Natomiast w odrestaurowanym i rozbudowanym budynku dawnego teatru najpierw urządzono tor do jazy na wrotkach „Victoria Skating Palace”, a następnie kino „Casino”. Obecnie budynek jest siedzibą kina „Polonia”.

Teatr „Victoria” był jednym z popularniejszych miejsc rozrywki XIX-wiecznej Łodzi.  Może o tym świadczyć fakt, iż budynek ten został bardzo dokładnie opisany przez Władysława Stanisława Reymonta w Ziemi obiecanej.

Spacerowali tak po asfaltowym powybijanym chodniku, prowadzącym przez podwórze hotelowe do gmachu teatralnego, stojącego w głębi, oświetlonego wielką latarnią elektryczną.

Tłumy ludzi szły do teatru.

Powóz za powozem zajeżdżał przed hotelową bramę i wyrzucał ciężkich i przeważnie opasłych mężczyzn i bardzo wystrojone kobiety, które pootulane szły pod parasolami […]. Odnalazł swoje miejsce w pierwszym rzędzie obok Moryca i Leona […].i odwrócony twarzą do sali zapełnionej od góry do dołu najlepszą, na jaką tylko było stać Łódź, publicznością, przyglądał się uważnie, co chwila kłaniając się to lożom, to krzesłom niesłychanie dystyngowanym ruchem głowy […].

Kurtyna się podniosła, wszystkie oczy utonęły w scenie, tylko Zukerowa zza wachlarza patrzyła w Karola, który zdawał się tego nie spostrzegać […].Uśmiechał się nieznacznie, rzucał na nią krótkie spojrzenia i patrzył dalej z uwagą wielką na scenę, gdzie amatorzy i amatorki parodiowali prawdziwych aktorów i sztukę.

Było to bowiem przedstawienie na cel dobroczynny, złożone z dwóch komedyjek, śpiewu solowego, gry na skrzypcach i fortepianie i żywych obrazów na zakończenie[13].

Teatr „Thalia” i Sala Koncertowa

W 1882 r. otwarto w Łodzi kolejny gmach teatralny nazywany „Thalia”. Inicjatorem przedsięwzięcia był Ignacy Vogel, właściciel sali tańca przy ul. Dzielnej 18. Usytuowany w głębi posesji budynek, wzniesiony na przełomie lat 70. i 80. XIX w. został przebudowany przez firmę budowlaną Otto Gehliga. Trójkondygnacyjny gmach otrzymał dekor w najpopularniejszym w tym okresie stylu neorenesansowym, z symetrycznie skomponowaną fasadą ozdobioną w części parterowej boniowaniem. Mieszczące się na osi głównej wejście zaakcentowane zostało trój arkadowym portykiem[14] wspartym na filarach, nad którym znajdował się taras. Budynek został zwieńczony attyką z wkomponowanym w nią półkolistym szczytem z napisem „Thalia Theater”.

Bogaty i ciekawy wygląd zyskała również sala teatralna, której plafon[15] przedstawiał wizerunki niemieckich poetów i dramatopisarzy. Na uwagę zasługuje fakt, iż pośród nich umieszczono również podobizny Adama Mickiewicza i Józefa Ignacego Kraszewskiego.

Teatr „Thalia” popularnie był określany mianem teatru niemieckiego, gdyż jego repertuar skierowany był przede wszystkim do łódzkiej społeczności niemieckojęzycznej. Jednakże występowały w nim również polscy wykonawcy, w tym czasowo również zespół Aleksandra Zelwerowicza po pożarze „Victorii”.

W okresie międzywojennym w rezultacie zmniejszenia społeczności niemieckiej budynek stanowił siedzibę Teatru Miejskiego (dawnego Polskiego). Po pożarze w 1921 r. w odrestaurowanym budynku funkcjonowała sala taneczna, a następnie kino. Obecnie w po przebudowanym budynku znajduje się kino Bałtyk.

Dość duży sukces teatru Thalia sprawił, iż kilka lat później Vogel rozpoczął budowę kolejnego gmachu, tym razem przeznaczonego na cele muzyczne. Budynek wzniesiony w latach 1885-1886, przez firmę Otto Gehliga (być może również według projektu jego autorstwa) udostępniono dla publiczności 27 stycznia 1887. Usytuowany we frontowej części posesji gmach otrzymał neorenesansową, symetrycznie skomponowaną fasadę, której głównym elementem było arkadowe okno ujęte podwójnymi półkolumnami oraz ornamentem reliefowym. Piętro zajmowała sala koncertowa, której widownię powiększono o galerię.

Sala koncertowa szybko zyskała dużą popularność i stała się jednym z „salonów” Łodzi.  Przedsięwzięcie, jak można przypuszczać było nastawione przede wszystkim na zysk, gdyż poza koncertami odbywały się w budynku odczyty, bale, a nawet… walki bokserskie. Z koncertami występowali tam Artur Rubinstein i Ignacy Paderewski.

Po I wojnie budynek stal się siedzibą Łódzkiej Orkiestry Symfonicznej, przemianowanej wkrótce na Orkiestrę Filharmoniczną i zaczął pełnić funkcję Filharmonii Miejskiej. W lipcu 1999 r. budynek uległ wyburzeniu, a w jego miejscu wzniesiono nowy gmach Filharmonii[16].

Teatr Polski

Po pożarze Teatru Victoria, funkcjonujący w nim zespół pod dyrekcją Aleksandra Zelwerowicza wystąpił z projektem budowy własnej siedziby. Ideę tą poparło działające na terenie miasta Polskie Towarzystwo Teatralne[17]. Pierwsze plany zakładały wzniesienie reprezentacyjnego gmachu przy Rynku Targowym (obecny pl. H. Dąbrowskiego). Jednakże z powodu braku środków finansowych ostatecznie zdecydowano się na adaptację magazynu Towarzystwa Przewozowego „Nadieżda”, przekazanego na ten cel przez Dawida Templa. Plany przebudowy wykonał Dawid Lande, a pracami kierował Gustaw Landau-Gutenteger.

Uroczyste otwarcie teatru miało miejsce 23 października 1909 r., po czterech miesiącach prac.

Budynek zyskał umiarkowany dekor neoklasycystyczny. W parterowym frontonie dominowało wejście główne ujęte masywnymi kolumnami doryckimi oraz szerokimi pilastrami. Sala widowiskowa przeznaczona została na 836 widzów (750 krzeseł i 14 lóż).

Scena funkcjonowała nieprzerywalnie przez dwa lata. 25 października 1911 r. budynek spłonął. Natychmiast podjęto jego odbudowę, przy okazji powiększając widownię do 1160 miejsc dla widzów. Ponowne otwarcie nastąpiło 5 października 1912 r. Prace

W okresie międzywojennym w budynku mieścił się Teatr Miejski, obecnie po w przebudowanym na przełomie lat 60. i 70. ubiegłego wieku budynku mieści się Teatr im. Stefana Jaracza[18].

Oprócz omówionych powyżej teatrów w mieście funkcjonowały również teatrzyki varietes[19] oraz tzw. teatry letnie, sezonowe mieszczące się w restauracyjnych ogródkach oraz przy największych łódzkich hotelach m.in.: „Grand”, „Manteufela” i „Savoy”. Przy niektórych wielkich zakładach przemysłowych działały także amatorskie koła dramatyczne (od lat 80. XIX w. przy klubie pracowniczym zakładów Scheiblerowskich na Księżym Młynie, podobny zespół funkcjonował również przy zakładach bawełnianych Heinzla i Kunitzera na Widzewie). W latach poprzedzających wybuch I wojny światowej prężnie rozwijały się również amatorskie teatry funkcjonujące przy organizacjach o charakterze zawodowym. Własne zespoły teatralne posiadała m.in.: Stowarzyszenie Śpiewacze „Lutnia”, Rzemieślnicze Towarzystwo Śpiewacze „Lira”, Resursa Rzemieślnicza oraz Stowarzyszenie Zawodowe Robotników Przemysłu Włóknistego „Jedność”, którego koło dramatyczne w 1909 r. przyjęło nazwę Teatru Ludowego. Zespół posiadał własny budynek teatralny w Paradyzie. Mimo dynamicznego rozwoju w 1910 r. jego działalność została przerwana w 1910 r. wraz z zawieszeniem organizacji zawodowej przez Piotrkowski Urząd Gubernialny[20].

Podsumowanie

W omawianym okresie w Łodzi funkcjonowało łącznie siedem teatrów i jedna sala koncertowa, nie licząc scen amatorskich, co może wydawać się stosunkowo dużą liczbą jak na miasto powszechnie uważane za „prowincję” kulturalną. Ich systematyczny rozwój przypada na ostatnie dwudziestolecie XIX oraz pierwsze lata XX w.

Zarówno poziom jak i repertuar łódzkich teatrów był bardzo zróżnicowany i zmienny, co stanowiło przeważnie odzwierciedlenie sytuacji ekonomicznej i społecznej panującej w mieście. W teatrze łodzianie, mając – jak napisał Stefan Gorski – dość wstrząśnień życiowych, by mieli zbytnio przejmować się fantazją wyższych twórców sztuki[21] – początkowo poszukiwali przede wszystkim rozrywki, dlatego dominował w nich przeważnie repertuar popularny i lekki. Z czasem, kiedy swoją obecność zaznaczyło kolejne pokolenie lepiej wykształconych przemysłowców, a przez to bardziej wymagających mecenasów i widzów oraz wzrosła aktywność miejscowej inteligencji coraz częściej na scenach gościł repertuar klasyczny oraz wzrastał ogólny poziom prezentowanych przedstawień, które zaczęto kierować również do niższych warstw społecznych. Wiązało się to także z przybyciem do Łodzi znakomitych osobowości takich jak Aleksander Zelwerowicz, którzy mimo przeciwności losu potrafili stworzyć sztukę na najwyższym poziomie, udowadniając tym samym, że ranga teatru zależy nie tylko od reprezentacyjnej siedziby, lecz przede wszystkim od talentów artystycznych ludzi działających na miejscu, od świadomości zadań stawianych przez dany czas sztuce, od mądrości i odwagi mecenasów[22].

[1] Teatr [w:] Oxford 2005, Wielka Encyklopedia Świata, T. XIV, s.281.

[2] http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_teatru

[3] http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_teatru_w_Polsce

[4] PD, s.572.

[5] Fryderyk Sellin. Urodzony w 1831 roku w Kaliszu, zmarł w Łodzi w 1914 r.. Do Łodzi przybył około 1850 r. W 1853 roku założył pierwszą w Łodzi cukiernię przy ul.Piotrkowskiej 47 przeniesioną później na Nowy Rynek (obecnie pl. Wolności 8). Społecznik i animator życia kulturalnego Łodzi. Właściciel łódzkich teatrów przy ul. Konstantynowskiej 14 (Arkadia, Letni, Apollo, Wielki). Założyciel pierwszego omnibusu konnego, zbudował tor kolarski, kąpielisko, oraz dwie łaźnie miejskie. Był także pomysłodawcą pierwszego afiszu teatralnego i jednym z założycieli Polskiego Towarzystwa Teatralnego w Łodzi; http://www.cmentarz-stary.w-lodzi.info/grob-fryderyka-sellina.

[6] K. Kowalczynski, Łódź przełomu wieków XIX i XX, Łódź 2008, s.105.

[7] K. Kowalczynski, Łódź przełomu wieków XIX i XX, Łódź 2008, s.106.

[8] K. Kowalczynski, Łódź przełomu wieków XIX i XX, Łódź 2008, s.105.

[9] K. Stefański, Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2003, s.60.

[10] (Rozrywka łodzian…, s.114)

[11] K. Stefański, Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2003, s.82.

[12] K. Kowalczynski, Łódź przełomu wieków XIX i XX, Łódź 2008, s.106.

[13] W. S. Reymont, Ziemia obiecana,

[14] Portyk (łac. porticus) – część budynku na planie prostokąta z jednym lub kilkoma rzędami kolumn, które wspierają dach, otwarta co najmniej z jednej strony, najczęściej jedno- lub dwukondygnacyjna.

[15] Stiukowy element zdobiący centralną część sufitu lub sklepienia.

[16] K. Stefański, Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2003, s.65-66.

[17] Powstałe w 1903 r. z inicjatywy inteligencji polskiej, przy znacznym wsparciu przemysłowców pochodzenia niemieckiego i żydowskiego, które subsydiowało polską scenę (Rozrywka łodzian…, s.112)

[18] K. Stefański, Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2003, s.41.

[19] W 1913 r. było ich sześć: Aquarium (Cegielniana 18), Colosseum (Zachodnia 53), Corso (Konstantynowska 16), Emitage (Dzielna 18), Scala (Cegielniana 15), Urania (Cegielniana 34).

[20] W. Pawlak, Minionych zabaw czar…, s.77-80.

[21] (Cyt. Za: Rozrywka łodzian…, s.111)

[22] KmŁ, nr 1/2007, 98