Łódzki Pere-Lachaise
Magdalena Pawlak 

Gdyby nie groby, w ogóle nie istniałaby historia ludzkości
ani jako sztuka, ani jako nauka
Jarosław Iwaszkiewicz

Nazwa cmentarz wywodzi od greckiego słowa kojmeterion – sypialnia (kojmao-śpię; tereo – ochraniam), które w formie zlatynizowanej brzmi coemeterium. W średniowieczu ta łacińska nazwa  używana była przez ludzi wykształconych,a powszechnie cmentarz określano mianem „dziedzińca kościelnego” (church yard, Kirchof), co utrzymało się do końca XVIII w.

Najstarszy łódzki cmentarz położony był wokół kościoła katolickiego p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny przy placu Kościelnym. W 1820 r. w wyniku jego przepełnienia na miejsce kolejnych pochówków wyznaczono cmentarz przy drodze Retkińskiej. Kilka lat później, po przybyciu do Łodzi pierwszego  pastora i założeniu parafii ewangelicko – augsburskiej, władze miejskie zezwoliły na pochówki zmarłych wyznania protestanckiego przy kościele mieszczącym się na Nowym Rynku[1]. Systematyczny przyrost ludności miasta spowodował dalsze decyzje o rozszerzeniu w latach 1838 – 1855 cmentarza przy drodze Retkińskiej. Nie rozwiązały one jednak problemu jego przepełnienia, który nasilił się w okresie epidemii cholery[2] od lipca do listopada 1852 r. Dlatego też władze miejskie podjęły decyzję o wyznaczeniu nowego miejsca na pochówki.  Na ten cel przeznaczono obszar usytuowany poza administracyjnymi granicami miasta, na zachód od Starego i Nowego Miasta, na gruntach wykupionych od właścicieli. Ze względów praktycznych – wiele ówczesnych rodzin było mieszanych wyznaniowo - zdecydowano się wówczas na bezprecedensowy w Europie krok, jakim było wytyczenie wspólnego cmentarza dla trzech wyznań katolickich. W 1854 r. Magistrat Łódzki wraz z Dozorem Kościoła Katolickiego i Kolegium Kościoła Ewangelickiego wyznaczyli obszar cmentarza, na którym pod koniec roku miały miejsce pierwsze pochówki, a 9 IX 1855 r. dokonano uroczystego poświęcenia cmentarza. Kilka miesięcy później – na początku 1856 r. ostatecznie zamknięto cmentarz przy drodze Retkińskiej.

Pierwotna powierzchnia cmentarza o kształcie zbliżonym do rombu, wynosiła 8,8 ha i podzielona była na trzy nierówne części wyznaniowe : rzymsko-katolicką, ewangelicką oraz prawosławną stanowiącą wąski pas usytuowany między częścią rzymsko-katolicką a ewangelicką. Na przełomie lat 70. i 80. poszczególne części wyznaniowe  oddzielone zostały od siebie żelaznym, ażurowym płotkiem. Równocześnie powiększono wówczas obszar cmentarzy oraz ogrodzono je ceglanym murem z trzema bramami. Czwartą bramę, prowadzącą do kaplicy-mauzoleum Scheiblerów wzniesiono 1888 r. We wspomnianym okresie nastąpiło także przypisanie kwater cmentarnych każdego z wyznań do poszczególnych parafii.

W 1886 r. władze miejskie wydały zakaz przyłączania do cmentarza dalszych gruntów ze względu na usytuowaną blisko i rozwijającą się  zabudowę przedmieść. W jego wyniku  w 1888 r. cmentarz przy ulicy Ogrodowej został zamknięty,  a liczące kilkaset tysięcy mieszkańców miasto de facto zostało bez miejsca wyznaczonego na kolejne pochówki. W związku z tym władze miasta pozwoliły na dalsze poszerzenie cmentarza do powierzchni 14,6 ha, a następnie w 1895 r. do 21 ha, którą zachował do czasów obecnych[3]. W następnych  latach wyznaczono nowe cmentarze na Dołach (1896) i na Zarzewie (1899) – tym samym cmentarz przy ulicy Ogrodowej stał się Cmentarzem Starym. Zaczął przyjmować wówczas charakter elitarny, jako miejsce spoczynku zasłużonych łodzian, fabrykantów, artystów, społeczników ect.

Zespół cmentarzy przy ulicy Ogrodowej jest jedyną w Polsce nekropolią, o której obliczu artystycznym zadecydowało całkowicie środowisko wielkoprzemysłowego, kapitalistycznego miasta. Zaliczany jest do cmentarzy typu Pere-Lachaise[4] charakteryzujących się regularnymi kwaterami z luźno rozmieszczonymi zespołami architektonicznymi i rzeźbiarskimi, usytuowanymi pomiędzy szerokimi alejami obsadzonymi wysokim drzewostanem (np: dęby, kasztanowce, graby, lipy), nawiązując przez to do krajobrazu parkowego. Najbardziej wierny pierwotnemu wygląd zachował się w części ewangelickiej cmentarza.

Charakterystycznymi cechami Starego Cmentarza  są ogrodzenia pól grobowych wzorem cmentarzy zachodnich (głównie niemieckich i austriackich) oraz dominacja pochówków ziemnych oraz grobowców podziemnych (tzw. piwnic grobowych). Nie występują natomiast grobowce z rozbudowaną częścią nadziemną charakterystyczne np. dla Cmentarza Rakowickiego w Krakowie.

Część rzymsko – katolicka obecnie posiada najbardziej naruszoną strukturę krajobrazową i zabytkową. Posiada jedną aleję główną, która wiedzie od wzniesionej w latach 80. XIX w. bramy do kaplicy cmentarnej p. w. św. Józefa[5], a dalej do kaplicy Heinzlów. Boczne aleje biegną w pobliżu murów cmentarnych, a część znajdujących się przy nich kwater zabudowana jest reprezentacyjnymi pomnikami przyściennymi. W tej części znajdują się najstarsze pomniki nagrobne  znajdujące się na Cmentarzu Starym – m. in. Wojciecha Gozdowskiego (zm. 1857), Aleksandra Flakiewicza (zm. 1858), Antoniego Bitdorfa (zm. 1860). Jednakże zdecydowana większość zabytkowych pomników nagrobnych w tej części pochodzi z okresu międzywojennego, bowiem przed 1914 r. katolicka ludność polska była ekonomicznie zdominowana przez niemieckich ewangelików i żydowską plutokrację. Do najciekawszych z nich można zaliczyć m. in: grobowiec w kształcie neogotyckiej kapliczki rodzin Pstrągowskich i Kossakowskich, grobowiec rodziny Heiman-Jareckich, o masywnej bryle zwieńczonej formą piramidy z l. 30, nagrobek kpt. Stefana Pogonowskiego – poległego 15 VIII 1920 r. pod Warszawą – z posągiem naturalnej wielkości husarza, nagrobek kpt. Benedykta Grzymały-Siedleckiego - poległego 15 VIII 1920 r. pod Radzyminem – w okazałej formie z wykonanym z brązu pomnikiem przedstawiającym poległego w żołnierskim umundurowaniu, w tle umieszczono kamienne reliefy przedstawiające sceny batalistyczne. Nad całością części katolickiej góruje kaplica - mauzoleum Juliusza Heinzla, barona von Hohenfels - wystawiona w l. 1899-1903 według projektu berlińskiego architekta Franza Schwechtena.

Część prawosławna usytuowana jest wokół jednej alei i skupia 43 pomniki o dużych walorach artystycznych i zabytkowych. Pośród nagrobków znajdują się: liczne groby carskich oficerów, żołnierzy i policjantów, nagrobek porucznika Wiktora M. Kaniszczewa z 1895 r. - w formie polowego wojskowego namiotu, kaplica małżonków Gojżewskich – o charakterystycznych formach bizantyńskich, usytuowana na granicy z cmentarzem katolickim – małżonka Gojżewskiego Aleksandra jako katoliczka spoczęła po drugiej stronie linii granicznej na cmentarzu katorlickim.

Najciekawsza pod względem walorów artystycznych i największej ilości importów sztuki sepulkralnej jest część ewangelicka Cmentarza Starego. Mimo posiadania dwóch reprezentacyjnych  alei brak jej czytelnego układu przestrzennego. Aleja główna,, wiodącą od klasycyzującej, trójprzelotowej bramy pełniła funkcję alei zasłużonych. W 1888 r. po wybudowaniu nowej bramy wyznaczono kolejna aleję (tzw. Aleję Scheiblerowską) wiodącą do górującej nad całością cmentarza  kaplicy grobowej-mauzoleum rodziny Scheiblerów. Pomiędzy nimi usytuowana jest Aleja Dębowa. W tej części znajdują sie pomniki nagrobne czołowych przedstawicieli łódzkiej burżuazji (m. in. Scheiblerów, Grohmanów, Geyerów, Kunizerów, Kindermannów), świata kultury, społeczników działających w Łodzi ect. Poza wspomnianą już kaplicą – mauzoleum Scheiblerów, jednym z ciekawszych obiektów znajdujących się w tej części cmentarza jest wybudowana na przełomie XIX i XX w. na planie ośmiokąta kaplica pogrzebowa, która zastąpiła w swych funkcjach kaplicę scheiblerowską.

Cmentarz Stary na trwałe wpisał się zarówno w architektoniczny plan Łodzi jak i jego mieszkańców. Jest obiektem o dużych walorach artystycznych. Potwierdza wielokulturowość Łodzi i wyraża jej etniczną różnorodność, którą najlepiej ilustrują nagrobne inskrypcje wypisane w trzech językach.

Bibliografia:

1. Dominikowski J., Nekropolia Łodzi Wielkoprzemysłowej, Łódź 2004.

2. Stefański K., Akcja cmentarze. Łódzkie Stare Cmentarze, „Spotkania z Zabytkami”, nr 4 (56) 1991; s.54-56.

1. Strąkowski M., Architektura miasta umarłych. Cmentarz Stary przy ulicy Ogrodowej, ”Kronika miasta Łodzi”, 1-2/2005, s.269-273.

P

[1]    Wcześniej zmarłych wyznania ewangelicko - augsburskiego chowano przy parafii w Zgierzu.

[2]    253 ofiary, w tym 169 wyznań katolickich.

[3]    Części: rzymsko - katolicka – 10 ha, ewangelicka – 9 ha, prawosławna – 0,8 ha

[4]    Pierwowzorem Cimètiere du Père-Lachaise - największy cmentarz paryski, założony w 1803 r., w ogrodach przylegających do willi Mont-Louis, podarowanej niegdyś przez Ludwika XIV jego spowiednikowi, francuskiemu jezuicie François d'Aix de Lachaise.

[5]    Wzniesiona w 1858 r.; jednonawowa, z dwuspadowym dachem krytym gontem i niewielką sygnaturką na szczycie; służyła głównie biedniejszym mieszkańcom.